بررسی اینکه آیا واقعاً جرم اقتصادی رخ داده است یا خیر

یکی از مهم‌ترین اقدامات وکیل جرائم اقتصادی این است که قبل از ورود به دفاع، عناصر تشکیل‌دهنده جرم را بررسی کند. در حقوق کیفری برای محکومیت یک شخص معمولاً باید سه بخش اصلی وجود داشته باشد:

عنصر قانونی

یعنی رفتاری که به شخص نسبت داده شده، طبق قانون جرم شناخته شده باشد. صرف اینکه شخصی از رفتار دیگری ضرر مالی دیده است، همیشه به معنی وقوع جرم نیست. برای مثال: شخصی سرمایه‌ای برای انجام یک پروژه تجاری دریافت کرده، پروژه شکست خورده و سرمایه از بین رفته است. آیا این موضوع حتماً کلاهبرداری است؟ خیر. ابتدا باید بررسی شود آیا رفتار مجرمانه‌ای وجود داشته یا خیر.

عنصر مادی

یعنی رفتار خارجی که قانون آن را جرم دانسته است. مانند:

• انجام عملیات متقلبانه در کلاهبرداری
• برداشت غیرمجاز مال سپرده‌شده در اختلاس
• استفاده غیرمجاز از مال امانی در خیانت در امانت

گاهی رفتار انجام شده صرفاً یک اشتباه تجاری است نه جرم.

عنصر روانی یا سوءنیت

یکی از مهم‌ترین بخش‌های دفاع در جرائم اقتصادی، بررسی قصد شخص است. باید مشخص شود:

• آیا شخص از ابتدا قصد بردن مال دیگری را داشته؟
• یا بعداً به دلیل مشکلات مالی، اختلاف ایجاد شده است؟

این تفاوت می‌تواند مسیر پرونده را تغییر دهد.

تبدیل مسیر پرونده از کیفری به اختلاف حقوقی

یکی از مهم‌ترین دفاعیات در پرونده‌های اقتصادی این است که نشان داده شود موضوع اساساً جرم نیست. بسیاری از شکایت‌های اقتصادی با عناوینی مانند:

• کلاهبرداری
• خیانت در امانت
• تحصیل مال نامشروع

مطرح می‌شوند؛ اما پس از بررسی مشخص می‌شود رابطه طرفین ناشی از:

• قرارداد
• مشارکت
• سرمایه‌گذاری
• خرید و فروش
• روابط شرکتی

بوده است. در چنین شرایطی ممکن است اختلاف باید از مسیر حقوقی پیگیری شود نه کیفری.

تحلیل تراکنش‌های بانکی در پرونده اقتصادی

امروزه یکی از مهم‌ترین بخش‌های پرونده‌های مالی، بررسی گردش حساب‌هاست. اما وجود انتقال وجه به تنهایی ثابت‌کننده جرم نیست. باید مشخص شود:

• علت انتقال پول چه بوده؟
• توافق طرفین چه بوده؟
• پرداخت بابت چه موضوعی انجام شده؟
• آیا ارتباطی میان پول و رفتار مجرمانه وجود دارد؟

گاهی یک تراکنش بانکی بدون توضیح درست می‌تواند علیه شخص استفاده شود.

بررسی پیام‌ها و مدارک دیجیتال

بخش زیادی از پرونده‌های اقتصادی امروز وابسته به ارتباطات دیجیتال است. مانند:

• پیام‌های واتساپ
• پیامک‌ها
• ایمیل‌ها
• فایل‌های حسابداری
• قراردادهای الکترونیکی
• اطلاعات ذخیره‌شده در سیستم‌ها

اما نکته مهم این است: وجود یک پیام یا تصویر از گفتگو همیشه به معنی اثبات جرم نیست. باید بررسی شود:

• پیام کامل است یا بخشی از گفتگو؟
• امکان تغییر یا دستکاری وجود داشته؟
• ارتباط آن با موضوع پرونده چیست؟
• چگونه جمع‌آوری شده است؟

اینجاست که ارتباط میان دانش جرائم اقتصادی و جرائم رایانه‌ای اهمیت پیدا می‌کند.