مسئولیت اینفلوئنسرها در تبلیغ پیج‌های کلاهبردار اینستاگرامی چیست؟
بخش مهمی از فروش در اینستاگرام بر اعتماد مخاطبان به بلاگرها، اینفلوئنسرها، چهره‌های شناخته‌شده و صفحات پربازدید استوار است. گاهی مخاطب نه به دلیل شناخت فروشنده کلاهبردار، بلکه صرفاً به‌دلیل معرفی یک اینفلوئنسر به پیجی اعتماد می‌کند و برای خرید کالا، سرمایه‌گذاری یا دریافت خدمات پول می‌پردازد. اینجاست که مسئولیت اینفلوئنسر در تبلیغ پیج کلاهبردار موضوعی مهم و شایان بررسی می‌شود.
مشکل زمانی آغاز می‌شود که پیج تبلیغ‌شده:
- کالایی ارسال نمی‌کند؛
- کالای تقلبی یا متفاوت تحویل می‌دهد؛
- پس از دریافت پول پاسخ نمی‌دهد؛
- حساب خود را حذف می‌کند؛
- خدمات غیرواقعی می‌فروشد؛
- وعده سود تضمینی می‌دهد؛
- یا اساساً برای بردن اموال مردم ساخته شده است.
در این شرایط معمولاً خریدار می‌پرسد:
آیا می‌توان علاوه بر صاحب پیج فروشگاهی، از اینفلوئنسر یا بلاگری که آن را تبلیغ کرده نیز شکایت کرد؟
پاسخ واحدی برای همه پرونده‌ها وجود ندارد.
صرف تبلیغ یک فروشگاه که بعداً به تعهد خود عمل نکرده است، به‌تنهایی برای مجرم‌شناختن تبلیغ‌کننده کافی نیست. برای مسئولیت کیفری باید علم، قصد و نوع همکاری او با مرتکب اصلی بررسی شود.
در مقابل، حتی اگر شرایط معاونت در جرم احراز نشود، ممکن است انتشار تبلیغ خلاف واقع یا بی‌احتیاطی مؤثر در ورود خسارت، حسب شرایط پرونده، موجب مسئولیت مدنی، صنفی یا تبلیغاتی شود.
بنابراین، باید میان این موضوعات تفکیک کرد:
- آیا فروشنده واقعاً مرتکب جرم شده یا فقط اختلاف قراردادی ایجاد شده است؟
- آیا اینفلوئنسر از مجرمانه‌بودن فعالیت فروشنده اطلاع داشته است؟
- آیا تبلیغ او صرفاً انتشار یک آگهی بوده یا در فریب مخاطب نقش مؤثر داشته است؟
- آیا در سود حاصل از فروش یا وجوه دریافتی شریک بوده است؟
- آیا مطالب خلاف واقع و تضمین‌های شخصی ارائه کرده است؟
- آیا میان تبلیغ و پرداخت پول توسط قربانی رابطه مستقیم وجود دارد؟
- آیا تبلیغ‌کننده با وجود شکایات قبلی، تبلیغ را ادامه داده است؟
آیا هر پیجی که کالا ارسال نمی‌کند کلاهبردار است؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که هر تأخیر در ارسال کالا، عدم پاسخ‌گویی یا اختلاف درباره کیفیت محصول، فوراً «کلاهبرداری» نامیده می‌شود.
برای تحقق کلاهبرداری باید شرایط قانونی آن وجود داشته باشد. معمولاً لازم است رفتار متقلبانه‌ای صورت گرفته و قربانی بر اثر فریب، مال خود را در اختیار مرتکب قرار داده باشد.
برای مثال، وضعیت‌های زیر الزاماً یکسان نیستند:
تأخیر واقعی در تحویل
فروشنده وجود دارد، کالا را تهیه کرده اما به دلیل مشکل حمل‌ونقل یا تأمین، تحویل با تأخیر انجام می‌شود.
این وضعیت ممکن است یک اختلاف قراردادی یا نقض تعهد باشد.
ارسال کالای معیوب یا متفاوت
اگر اختلاف درباره کیفیت، رنگ، اندازه یا مشخصات کالا باشد، ممکن است حقوق مصرف‌کننده، فسخ، استرداد وجه یا مسئولیت قراردادی مطرح شود.
فروش کالایی که از ابتدا وجود نداشته است
فروشنده با تصاویر سرقت‌شده، نظرات جعلی و ادعاهای غیرواقعی مردم را فریب داده و پس از دریافت وجه ناپدید می‌شود.
این وضعیت بیشتر می‌تواند واجد جنبه کیفری باشد.
ایجاد پیج موقت برای جمع‌آوری پول
پیج با دنبال‌کننده و رضایت‌نامه جعلی ساخته شده و پس از تبلیغات گسترده، از تعداد زیادی خریدار پول می‌گیرد و حذف می‌شود.
در چنین حالتی، قرائن سازمان‌یافتگی و قصد قبلی برای بردن مال اهمیت بیشتری دارند.
پیش از بررسی مسئولیت اینفلوئنسر، ابتدا باید ماهیت رفتار فروشنده اصلی روشن شود. اگر جرم اصلی اثبات نشود، معاونت در همان جرم نیز اصولاً قابل طرح نخواهد بود.
آیا صرف تبلیغ پیج کلاهبردار در اینستاگرام جرم است؟
صرف اینکه یک اینفلوئنسر پیجی را تبلیغ کرده و آن پیج بعداً کلاهبردار از آب درآمده است، به‌تنهایی اثبات‌کننده مسئولیت کیفری تبلیغ‌کننده نیست.
برای مسئولیت کیفری باید مشخص شود تبلیغ‌کننده:
- از قصد مجرمانه فروشنده اطلاع داشته است؛
- با او وحدت قصد داشته است؛
- آگاهانه وقوع جرم را تسهیل کرده است؛
- در طراحی فریب مشارکت داشته است؛
- یا با علم به دروغ‌بودن ادعاها، مخاطبان را به پرداخت پول ترغیب کرده است.
ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی، شخصی را معاون جرم می‌داند که دیگری را به ارتکاب جرم ترغیب یا تحریک کند، وسایل ارتکاب جرم را فراهم سازد یا عالماً و عامداً وقوع جرم را تسهیل کند. برای تحقق معاونت، وحدت قصد و تقدم یا هم‌زمانی رفتار معاون با جرم اصلی نیز لازم است.
بنابراین، اگر یک بلاگر بدون اطلاع از طرح کلاهبرداری، یک تبلیغ معمولی منتشر کرده باشد و پس از آن فروشنده مرتکب جرم شود، نمی‌توان تنها بر مبنای انتشار آگهی، او را معاون کلاهبرداری دانست.
اما اگر مدارک نشان دهند تبلیغ‌کننده از ابتدا از ساختگی‌بودن فروشگاه و قصد بردن اموال مردم اطلاع داشته و تبلیغ او بخشی از طرح فریب بوده است، وضعیت کاملاً متفاوت خواهد بود.
معاونت اینفلوئنسر در کلاهبرداری اینستاگرامی چگونه محقق می‌شود؟
برای تحقق معاونت کیفری، چند عنصر اساسی باید احراز شود.
۱. وجود جرم اصلی
باید ثابت شود فروشنده یا مدیران پیج مرتکب جرم شده‌اند.
صرف اختلاف تجاری یا تأخیر در تحویل، برای تحقق معاونت در کلاهبرداری کافی نیست.
۲. رفتار مؤثر تبلیغ‌کننده
تبلیغ باید در وقوع جرم نقش تسهیل‌کننده داشته باشد؛ برای مثال:
- جلب اعتماد مخاطبان؛
- تأیید دروغین فروشنده؛
- ارائه تضمین ساختگی؛
- نمایش خرید غیرواقعی؛
- معرفی حساب بانکی؛
- یا ترغیب مستقیم مردم به پرداخت فوری.
۳. علم تبلیغ‌کننده
اینفلوئنسر باید از هدف یا فعالیت مجرمانه اطلاع داشته باشد.
اگر واقعاً نمی‌دانسته فروشنده قصد کلاهبرداری دارد، عنصر علم ممکن است منتفی باشد.
۴. عمد در تسهیل جرم
فقط آگاهی کافی نیست؛ باید رفتار تسهیل‌کننده به‌صورت عمدی انجام شده باشد.
۵. وحدت قصد
میان تبلیغ‌کننده و مرتکب اصلی باید هماهنگی یا قصد مشترک نسبت به جرم موردنظر وجود داشته باشد.
۶. تقدم یا هم‌زمانی تبلیغ با جرم
رفتار معاون باید پیش از وقوع جرم یا هم‌زمان با آن انجام شده باشد. تبلیغی که پس از پایان کلاهبرداری و بدون تأثیر بر آن منتشر شود، معاونت در جرم قبلی محسوب نمی‌شود.
مجازات معاون در جرائم تعزیری، در صورت نبود مجازات خاص، اصولاً یک تا دو درجه پایین‌تر از مجازات جرم ارتکابی است.
چه زمانی تبلیغ‌کننده ممکن است شریک جرم باشد؟
اگر نقش اینفلوئنسر از تبلیغ و تسهیل فراتر رود و بخشی از عملیات اجرایی جرم را انجام دهد، ممکن است موضوع شرکت در جرم مطرح شود.
برای مثال، اینفلوئنسر:
- در طراحی پیج جعلی نقش داشته است؛
- مشتریان را مستقیماً فریب داده است؛
- وجوه به حساب او واریز شده است؛
- پاسخ‌گویی دایرکت‌ها را انجام داده است؛
- اطلاعات دروغ را شخصاً ساخته است؛
- یا در تقسیم مبالغ تحصیل‌شده سهیم بوده است.
ماده ۱۲۵ قانون مجازات اسلامی مقرر می‌کند هرکس با شخص یا اشخاص دیگر در عملیات اجرایی جرم مشارکت کند و جرم به رفتار همه آنان مستند باشد، شریک جرم محسوب می‌شود.
تفاوت شریک و معاون مهم است:
- شریک در عملیات اجرایی جرم دخالت می‌کند؛
- معاون وقوع جرم را تسهیل می‌کند، اما لزوماً رفتار اصلی را انجام نمی‌دهد.
دریافت دستمزد تبلیغاتی به‌تنهایی اثبات‌کننده شراکت در کلاهبرداری نیست. اما دریافت درصدی از مبالغ قربانیان، دسترسی به حساب بانکی، مشارکت در پاسخ‌گویی و هماهنگی قبلی می‌تواند نقش گسترده‌تری را نشان دهد.
آیا دریافت پول برای تبلیغ، دلیل مسئولیت اینفلوئنسر در تبلیغ پیج کلاهبردار است؟
خیر.
اینفلوئنسرها معمولاً برای انتشار تبلیغات دستمزد دریافت می‌کنند. اصل دریافت اجرت تبلیغاتی به‌تنهایی جرم یا دلیل مشارکت در کلاهبرداری نیست.
باید میان این دو وضعیت تفکیک شود:
دستمزد ثابت تبلیغ
تبلیغ‌کننده مبلغ مشخصی برای یک استوری یا پست دریافت کرده است، بدون اینکه در فروش یا عواید فروشگاه شریک باشد.
سهم از فروش یا وجوه قربانیان
تبلیغ‌کننده به ازای هر پرداخت مشتری درصد دریافت می‌کند یا پول‌ها ابتدا به حساب او واریز می‌شوند.
حالت دوم می‌تواند در کنار سایر قرائن، ارتباط و آگاهی بیشتر تبلیغ‌کننده را نشان دهد؛ اما باز هم به‌تنهایی برای اثبات قصد مجرمانه کافی نیست.
مدارک زیر اهمیت دارند:
- قرارداد تبلیغ؛
- فاکتور یا رسید دستمزد؛
- پیام‌های میان فروشنده و اینفلوئنسر؛
- نحوه محاسبه حق تبلیغ؛
- کد تخفیف اختصاصی؛
- گزارش تعداد فروش؛
- واریزهای بانکی؛
- و تقسیم منافع.
تضمین اینفلوئنسر هنگام تبلیغ پیج کلاهبردار در اینستاگرام چه اثری دارد؟
گاهی تبلیغ‌کننده فقط نمی‌گوید «این پیج را معرفی می‌کنم»، بلکه عباراتی مانند این موارد را به کار میبرد:
- «من شخصاً تضمین می‌کنم.»
- «هر مشکلی بود خودم پاسخ‌گو هستم.»
- «صددرصد معتبر است.»
- «سال‌هاست از آن‌ها خرید می‌کنم.»
- «پول شما به هیچ‌وجه از بین نمی‌رود.»
- «این فروشگاه مجوز قطعی دارد.»
- «خودم کیفیت کالا را بررسی کرده‌ام.»
این عبارات می‌توانند در اعتماد مخاطب و تشخیص مسئولیت اهمیت زیادی داشته باشند.
اگر تضمین‌ها دروغ باشند یا تبلیغ‌کننده بدون بررسی، ادعاهای قطعی و اثبات‌نشده مطرح کرده باشد، موضوع می‌تواند از یک معرفی ساده فراتر رود.
آیین‌نامه اجرایی ماده ۷ قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان، ادعاهای غیرقابل اثبات و کذب، تبلیغ فراتر از واقعیت، عدم ارائه اطلاعات دقیق و استفاده از صفات مطلقی مانند «صددرصد تضمینی» را از مصادیق تبلیغ خلاف واقع معرفی کرده است.
بااین‌حال، جمله «من تضمین می‌کنم» همیشه به معنای ضمان قراردادی حقوقی نیست. باید بررسی شود:
- مخاطب متعارف از جمله چه برداشتی داشته است؛
- تبلیغ‌کننده دقیقاً چه چیزی را تضمین کرده؛
- آیا تعهد مستقلی پذیرفته است؛
- آیا خریدار بر اساس همان تضمین پول پرداخت کرده است؛
- و آیا میان طرفین توافق مشخصی شکل گرفته است.
تبلیغ خلاف واقع در اینستاگرام چیست؟
قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان، تبلیغات خلاف واقع و ارائه اطلاعات نادرستی را که موجب فریب یا اشتباه مصرف‌کننده شود ممنوع کرده است.
در آیین‌نامه اجرایی این قانون، تبلیغ در اینترنت نیز صریحاً در تعریف تبلیغ قرار گرفته است. مصادیق تبلیغ خلاف واقع شامل مواردی مانند این موارد است:
- ادعای کذب یا غیرقابل اثبات؛
- تبلیغ فراتر از واقعیت؛
- پنهان‌کردن اطلاعات مهم؛
- ارائه اطلاعات مبهم یا نادرست؛
- استفاده از تأییدیه منقضی یا نامعتبر؛
- تبلیغ کالای فاقد مجوز قانونی؛
- استفاده از شهرت اشخاص به‌گونه‌ای که مصرف‌کننده را فریب دهد؛
- و معرفی کالا یا خدمت با صفات مطلق و اغراق‌آمیز بدون دلیل.
برای مثال، این ادعاها ممکن است خلاف واقع باشند:
- «این محصول مجوز وزارت بهداشت دارد» در حالی که ندارد؛
- «تمام کالاها اصل هستند» در حالی که کالای تقلبی عرضه می‌شود؛
- «سود ماهانه تضمینی» بدون مبنای واقعی؛
- «ارسال قطعی در ۲۴ ساعت» در حالی که فروشنده هیچ کالایی ندارد؛
- «من شخصاً کارخانه را دیده‌ام» در حالی که چنین بررسی‌ای انجام نشده است.
قواعد تبلیغات در قانون تجارت الکترونیکی
قانون تجارت الکترونیکی نیز برای تبلیغات کالا و خدمات در بستر الکترونیکی قواعدی تعیین کرده است.
بر اساس مواد ۵۰ تا ۵۲ این قانون:
- تبلیغ نباید موجب اشتباه یا فریب مخاطب از نظر کمیت یا کیفیت شود؛
- تبلیغ‌کننده نباید سلامت افراد را به خطر بیندازد؛
- و اطلاعات کالا و خدمات باید دقیق، صحیح و روشن ارائه شود.
تخلف تأمین‌کننده از مقرراتی از جمله مواد ۵۰، ۵۱ و ۵۲، مشمول جزای نقدی مقرر در ماده ۷۰ قانون تجارت الکترونیکی است که بر اساس تعدیل سال ۱۴۰۳، به ۳۳۰ میلیون تا ۸۲۵ میلیون ریال افزایش یافته است.
البته در هر پرونده باید بررسی شود اینفلوئنسر از نظر قانونی در جایگاه «تأمین‌کننده»، سفارش‌گیرنده تبلیغ، سازنده آگهی یا صرفاً رسانه انتشار قرار دارد. همه این عناوین همیشه بر هر بلاگر یا صاحب صفحه‌ای منطبق نمی‌شوند.
آیا اینفلوئنسر موظف است مجوز فروشگاه اینستاگرامی را بررسی کند؟
قانون، هر اینفلوئنسر را به‌صورت مطلق مکلف نکرده است که پیش از هر تبلیغ، تحقیقات قضایی یا کارشناسی گسترده انجام دهد. بااین‌حال، میزان مراقبت متعارف او با توجه به نوع تبلیغ و خطر فعالیت متفاوت است.
برای مثال، بررسی موردنیاز برای تبلیغ یک فروشگاه لباس با تبلیغ موارد زیر یکسان نیست:
- سرمایه‌گذاری با سود تضمینی؛
- خریدوفروش رمزارز؛
- دارو و مکمل؛
- خدمات پزشکی؛
- مهاجرت؛
- فروش خودرو؛
- پیش‌فروش ملک؛
- جذب سرمایه؛
- یا فروش بلیت و تور.
هرچه موضوع تبلیغ حساس‌تر، مبلغ معاملات بیشتر و خطر ورود خسارت شدیدتر باشد، انتظار بررسی دقیق‌تر افزایش پیدا می‌کند.
در برخی حوزه‌ها، تبلیغ کالای فاقد مجوز یا خدمات غیرمجاز صراحتاً از مصادیق تبلیغ خلاف واقع معرفی شده است.
اینفلوئنسر می‌تواند پیش از تبلیغ مواردی مانند این‌ها را بررسی کند:
- هویت واقعی سفارش‌دهنده؛
- شماره تماس و نشانی؛
- مجوزهای لازم؛
- سابقه فعالیت؛
- قرارداد تبلیغاتی؛
- شرایط مرجوعی و بازپرداخت؛
- حساب بانکی دریافت‌کننده وجه؛
- و شکایت‌های علنی و معتبر قبلی.
نبود یک بررسی ساده، لزوماً معاونت در کلاهبرداری را ثابت نمی‌کند؛ اما ممکن است در بررسی بی‌احتیاطی و مسئولیت مدنی مؤثر باشد.
آیا داشتن اینماد، مجوز یا تعداد زیاد فالوئر، اعتبار پیج را تضمین می‌کند؟
خیر.
وجود موارد زیر به‌تنهایی تضمین قطعی سلامت یک فروشگاه نیست:
- نماد اعتماد؛
- مجوز صنفی؛
- تیک تأیید؛
- تعداد زیاد دنبال‌کننده؛
- کامنت‌های مثبت؛
- تبلیغ اینفلوئنسرها؛
- شماره ثابت؛
- یا سابقه ظاهری پیج.
ممکن است:
- مجوز متعلق به شخص دیگری باشد؛
- تصویر نماد جعل شده باشد؛
- صفحه مجاز هک شده باشد؛
- دنبال‌کنندگان خریداری شده باشند؛
- نظرات ساختگی باشند؛
- یا فعالیت پیج پس از مدتی تغییر کرده باشد.
اینفلوئنسر نیز نباید صرفاً بر اساس یک تصویر یا ادعای فروشنده اعلام کند که پیج «کاملاً مجاز» یا «صددرصد امن» است.
اگر اینفلوئنسر خودش از فروشگاه خرید کرده باشد چه می‌شود؟
گاهی تبلیغ‌کننده برای اثبات اعتبار فروشگاه، خرید یا دریافت کالا را نمایش می‌دهد.
این موضوع ممکن است واقعی یا ساختگی باشد.
خرید واقعی
اینفلوئنسر واقعاً کالا دریافت کرده و تجربه خود را بیان می‌کند. بااین‌حال، دریافت کالا توسط او ثابت نمی‌کند همه مشتریان نیز کالا دریافت خواهند کرد.
گاهی فروشگاه برای جلب اعتماد، سفارش اشخاص مشهور را کامل ارسال می‌کند اما سفارش مخاطبان عادی را انجام نمی‌دهد.
کالای هدیه تبلیغاتی
محصول رایگان برای تبلیغ‌کننده ارسال شده است، اما او محتوای خود را به‌عنوان تجربه خرید شخصی معرفی می‌کند.
پنهان‌کردن ماهیت تبلیغاتی محتوا می‌تواند مخاطب را نسبت به بی‌طرفی توصیه دچار اشتباه کند.
خرید یا آنباکس ساختگی
کالا فقط برای ضبط ویدئو در اختیار اینفلوئنسر قرار گرفته و بعداً پس گرفته شده یا ویدئو کاملاً هماهنگ‌شده بوده است.
اگر چنین نمایش ساختگی بخشی از طرح فریب مشتریان باشد، می‌تواند در اثبات علم و مشارکت تبلیغ‌کننده مؤثر باشد.
آیا درج عبارت «مسئولیتی ندارم» تبلیغ‌کننده را معاف می‌کند؟
خیر، یک جمله کلی همیشه مسئولیت قانونی را از بین نمی‌برد.
عبارت‌هایی مانند موارد زیر رایج‌اند:
- «مسئولیت خرید با خودتان است.»
- «این فقط تبلیغ است.»
- «من فروشنده را نمی‌شناسم.»
- «قبل از خرید تحقیق کنید.»
- «هیچ مسئولیتی در قبال کیفیت ندارم.»
این هشدارها ممکن است در ارزیابی انتظار مخاطب مؤثر باشند، اما اگر تبلیغ‌کننده:
- عالماً در کلاهبرداری همکاری کرده باشد؛
- ادعاهای دروغ مطرح کرده باشد؛
- فروشنده را شخصاً تضمین کرده باشد؛
- یا در اثر بی‌احتیاطی خود موجب خسارت شده باشد،
نمی‌تواند صرفاً با درج یک سلب مسئولیت، تمام آثار قانونی رفتار را منتفی کند.
هیچ شخصی نمی‌تواند با یک متن یک‌طرفه، مسئولیت ناشی از ارتکاب جرم یا تقصیر اثبات‌شده خود را به‌طور مطلق از بین ببرد.
آیا حذف تبلیغ پیج پس از شکایت، مسئولیت اینفلوئنسر را از بین میبرد؟
خیر.
اگر تبلیغ منتشر شده و بر تصمیم مخاطبان اثر گذاشته باشد، حذف بعدی اصل انتشار را از بین نمی‌برد.
بااین‌حال، رفتار تبلیغ‌کننده پس از اطلاع از مشکل اهمیت دارد.
برای مثال، اینفلوئنسر:
- تبلیغ را حذف می‌کند؛
- به مخاطبان هشدار می‌دهد؛
- اطلاعات فروشنده را ارائه می‌کند؛
- از ادامه تبلیغ خودداری می‌کند؛
- یا برای استرداد وجوه همکاری می‌کند.
این رفتار با وضعیتی که تبلیغ‌کننده:
- شکایت‌ها را پنهان می‌کند؛
- نظرات معترضان را حذف می‌کند؛
- دوباره همان پیج را تبلیغ می‌کند؛
- قربانیان را مسدود می‌کند؛
- یا در برابر دریافت پول، سکوت می‌کند،
یکسان نیست.
ادامه تبلیغ پس از اطلاع از شکایات متعدد می‌تواند قرینه مهمی درباره آگاهی و رفتار عمدی یا دست‌کم بی‌مبالاتی تبلیغ‌کننده باشد.
اگر اینفلوئنسر کامنت‌های معترضان را حذف کند چه می‌شود؟
حذف کامنت به‌تنهایی همیشه جرم نیست؛ اما در کنار سایر قرائن ممکن است اهمیت پیدا کند.
برای مثال، اگر تبلیغ‌کننده:
- از کلاهبرداری مطلع شده؛
- پیام‌های متعدد قربانیان را دریافت کرده؛
- کامنت‌های هشداردهنده را حذف کرده؛
- و تبلیغ را ادامه داده است،
این رفتار ممکن است نشان دهد او از وضعیت آگاه بوده و عمداً مانع اطلاع مخاطبان شده است.
برای اثبات بهتر است این موارد حفظ شوند:
- اسکرین‌شات کامنت پیش از حذف؛
- پیام ارسال‌شده به اینفلوئنسر؛
- زمان مشاهده پیام؛
- پاسخ یا مسدودشدن حساب؛
- تبلیغات بعدی؛
- و استوری‌های تکمیلی.
صرف ادعای قربانی مبنی بر اینکه «کامنت من حذف شد» بهتر است با مدارک دیگر همراه باشد.
اگر اینفلوئنسر پس از اطلاع، دوباره تبلیغ کند چه می‌شود؟
تکرار تبلیغ پس از اطلاع از شکایت‌های معتبر می‌تواند وضعیت مسئولیت را تغییر دهد.
در تبلیغ نخست ممکن است تبلیغ‌کننده ادعا کند از مشکل خبر نداشته است. اما در تبلیغ‌های بعدی باید بررسی شود:
- چند نفر به او هشدار داده‌اند؛
- چه مدارکی در اختیار او قرار گرفته است؛
- پاسخ فروشنده چه بوده است؛
- چرا تبلیغ ادامه یافته است؛
- آیا دستمزد بیشتری دریافت کرده؛
- و آیا ادعاهای اطمینان‌بخش جدیدی مطرح کرده است.
آگاهی معمولاً از طریق یک دلیل منفرد اثبات نمی‌شود. مجموعه پیام‌ها، پرداخت‌ها، زمان‌بندی تبلیغات و رفتار پس از شکایت می‌تواند علم شخص را نشان دهد.
آیا اینفلوئنسر مسئول استرداد پول خریداران است؟
این موضوع به مبنای مسئولیت او بستگی دارد.
اگر طرف قرارداد فروش نبوده است؛
اصل بر این است که فروشنده باید کالا را تحویل دهد یا وجه را مسترد کند. صرف تبلیغ، اینفلوئنسر را خودکار طرف قرارداد خرید نمی‌کند.
اگر ضمانت صریح پذیرفته باشد؛
ممکن است بر اساس متن، شرایط و برداشت عرفی، تعهد مستقلی مطرح شود.
اگر در جرم مشارکت یا معاونت داشته باشد؛
حسب نقش و حکم دادگاه، مسئولیت کیفری و رد مال یا جبران خسارت می‌تواند مطرح شود.
اگر تقصیر او موجب خسارت شده باشد؛
امکان مطالبه خسارت بر مبنای مسئولیت مدنی باید بررسی شود.
ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی مقرر کرده است هر شخصی که بدون مجوز قانونی، عمداً یا بر اثر بی‌احتیاطی به مال، حیثیت یا حق دیگری لطمه وارد کند و موجب ضرر شود، مسئول جبران خسارت ناشی از رفتار خود است.
برای محکومیت به جبران خسارت باید این موارد اثبات شوند:
- رفتار زیان‌بار تبلیغ‌کننده؛
- تقصیر یا مبنای قانونی مسئولیت؛
- ورود ضرر؛
- و رابطه سببیت میان تبلیغ و خسارت.
رابطه سببیت میان تبلیغ و خرید چگونه اثبات می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین مسائل این است که آیا قربانی واقعاً بر اثر تبلیغ همان اینفلوئنسر خرید کرده است.
مدارک مفید عبارت‌اند از:
- اسکرین‌رکورد تبلیغ؛
- زمان مشاهده استوری؛
- لینک درج‌شده در تبلیغ؛
- کد تخفیف اختصاصی اینفلوئنسر؛
- پیام قربانی به تبلیغ‌کننده؛
- دایرکت با فروشنده بلافاصله پس از تبلیغ؛
- رسید پرداخت در همان بازه؛
- و اظهارات قربانیان متعدد با الگوی مشابه.
اگر شخص ماه‌ها قبل پیج را می‌شناخته و بدون ارتباط با تبلیغ خرید کرده باشد، اثبات رابطه سببیت با تبلیغ دشوارتر است.
کد تخفیف اختصاصی یا لینک ردیابی می‌تواند نشان دهد خرید از مسیر تبلیغ انجام شده است؛ اما باز هم برای مسئولیت کیفری، علم و قصد تبلیغ‌کننده باید جداگانه ثابت شود.
مسئولیت اینفلوئنسر در تبلیغ دارو، مکمل و خدمات پزشکی
تبلیغ حوزه سلامت حساسیت بیشتری دارد.
قانون ممنوعیت تبلیغات و معرفی محصولات و خدمات غیرمجاز و آسیب‌رسان به سلامت، ارائه اطلاعات نادرست یا تبلیغ خلاف واقع در فضای مجازی درباره داروها، مواد خوراکی، آشامیدنی، آرایشی، گیاهی، مکمل‌ها، تجهیزات پزشکی و خدمات سلامت را ممنوع دانسته است. برای مرتکب، مجازات درجه شش و محرومیت از فعالیت شغلی و اجتماعی مرتبط پیش‌بینی شده است.
بنابراین، تبلیغاتی مانند این موارد می‌توانند خطر حقوقی بیشتری داشته باشند:
- درمان قطعی بیماری؛
- کاهش وزن تضمینی؛
- داروی بدون عارضه؛
- مکمل دارای مجوز دروغین؛
- خدمات پزشکی توسط فرد فاقد صلاحیت؛
- یا ادعای تأیید وزارت بهداشت بدون دلیل.
در این حوزه، صرف نوشتن «این تجربه شخصی من است» همیشه تبلیغ خلاف واقع یا مخاطره‌آمیز را قانونی نمی‌کند.
مسئولیت اینفلوئنسر در تبلیغ سرمایه‌گذاری و سود تضمینی
پیج‌هایی که وعده‌های زیر را مطرح می‌کنند، نیازمند بررسی جدی‌اند:
- سود روزانه یا ماهانه تضمینی؛
- دوبرابرشدن سرمایه؛
- سرمایه‌گذاری بدون ریسک؛
- خرید رمزارز با سود قطعی؛
- مدیریت سرمایه بدون قرارداد روشن؛
- یا دریافت پول برای طرح‌های نامعلوم.
اگر اینفلوئنسر با ادعاهای قطعی و بدون بررسی، مخاطبان را به واریز پول ترغیب کند، مسئولیت احتمالی او باید با دقت بیشتری بررسی شود.
نشانه‌های خطر عبارت‌اند از:
- نبود هویت و نشانی روشن؛
- دریافت پول در کارت‌های متعدد؛
- وعده بازده غیرمتعارف؛
- فشار برای پرداخت فوری؛
- منع برداشت سرمایه؛
- پورسانت جذب افراد جدید؛
- و نبود قرارداد یا موضوع فعالیت مشخص.
اگر تبلیغ‌کننده خود درصدی از سرمایه‌های جذب‌شده دریافت کند یا در جلسات توجیهی حضور داشته باشد، نقش او ممکن است از تبلیغ ساده فراتر رود.
مسئولیت تبلیغ تور، مهاجرت و خدمات حقوقی غیرمجاز
در تبلیغ خدمات حرفه‌ای باید بررسی شود ارائه‌دهنده دارای مجوز لازم است یا خیر.
برای مثال:
- مؤسسه مهاجرتی بدون هویت روشن؛
- فروش ویزای تضمینی؛
- اخذ اقامت قطعی؛
- تور بدون مجوز؛
- ارائه خدمات حقوقی توسط اشخاص فاقد صلاحیت؛
- یا وعده نتیجه قطعی در پرونده قضایی.
معرفی خدمات فاقد مجوزی که فعالیت آن‌ها به مجوز قانونی وابسته است، در آیین‌نامه تبلیغات خلاف واقع مورد توجه قرار گرفته است.
تبلیغ‌کننده نباید بدون مستند معتبر ادعا کند:
- «این مؤسسه مجوز رسمی دارد»؛
- «ویزای شما صددرصد صادر می‌شود»؛
- یا «نتیجه پرونده تضمینی است.»
آیا قربانی می‌تواند مستقیماً از اینفلوئنسر شکایت کند؟
بله، ثبت شکایت از اینفلوئنسر متخلف ممکن است؛ اما موفقیت آن به وجود دلایل کافی بستگی دارد.
در شکواییه بهتر است رفتار دقیق اینفلوئنسر توضیح داده شود، نه اینکه فقط نوشته شود:
«چون این پیج را تبلیغ کرده، پس کلاهبردار است.»
باید مشخص شود:
- تبلیغ چه زمانی منتشر شده است؛
- چه ادعاهایی مطرح شده است؛
- اینفلوئنسر چه تضمینی داده است؛
- قربانی چه زمانی پول پرداخت کرده است؛
- چه ارتباطی میان اینفلوئنسر و فروشنده وجود داشته است؛
- چه مدارکی درباره علم او موجود است؛
- و آیا پس از اطلاع، تبلیغ را ادامه داده است.
ممکن است شکایت علیه اشخاص زیر مطرح شود:
- مدیر یا مدیران پیج فروشگاهی؛
- دارنده یا استفاده‌کننده حساب بانکی؛
- ادمین‌های مؤثر؛
- تبلیغ‌کننده آگاه؛
- سازنده محتوای فریبنده؛
- و سایر اشخاصی که در عملیات نقش داشته‌اند.
نقش هر شخص باید جداگانه تفکیک شود.
چه مدارکی از تبلیغ اینفلوئنسر باید حفظ شود؟
صفحه کامل اینفلوئنسر
از این موارد تصویر تهیه کنید:
- نام کاربری؛
- نام نمایشی؛
- تصویر پروفایل؛
- بیوگرافی؛
- و اطلاعات تماس.
محتوای کامل تبلیغ
فقط یک جمله را ذخیره نکنید. این موارد اهمیت دارند:
- ویدئوی کامل استوری؛
- صحبت‌های اینفلوئنسر؛
- نوشته‌های روی تصویر؛
- لینک فروشگاه؛
- کد تخفیف؛
- و استوری‌های قبل و بعد.
زمان انتشار
تاریخ و ساعت تقریبی مشاهده تبلیغ را ثبت کنید.
ادعاهای مشخص
عباراتی مانند:
- «تضمین می‌کنم»؛
- «مجوز رسمی دارد»؛
- «خودم خریده‌ام»؛
- «هیچ مشکلی ندارد»؛
- یا «فقط تا امشب واریز کنید»
باید دقیقاً حفظ شوند.
رسید پرداخت
شماره کارت، نام دارنده حساب، مبلغ، تاریخ و شماره پیگیری را نگه دارید.
دایرکت با فروشنده
کل مکالمه از زمان ورود از طریق تبلیغ تا درخواست وجه و عدم پاسخ‌گویی حفظ شود.
پیام به اینفلوئنسر
اگر پس از مشکل به تبلیغ‌کننده اطلاع داده‌اید، پیام، زمان مشاهده و پاسخ او را ثبت کنید.
تبلیغ‌های تکراری
اگر اینفلوئنسر پس از شکایت دوباره پیج را تبلیغ کرده است، هر نوبت جداگانه مستند شود.
چگونه تبلیغ استوری را برای شکایت مستندسازی کنیم؟
استوری پس از مدت محدودی از دسترس عمومی خارج می‌شود؛ بنابراین باید سریع اقدام کرد.
روش مناسب:
- اسکرین‌رکورد را از صفحه پروفایل اینفلوئنسر شروع کنید؛
- وارد استوری شوید؛
- تبلیغ را بدون قطع‌کردن ضبط کنید؛
- نام پیج تبلیغ‌شده و لینک را ثبت کنید؛
- استوری‌های قبل و بعد را نیز در صورت ارتباط ضبط کنید؛
- تاریخ و ساعت دستگاه را ثبت نمایید؛
- نسخه اصلی فایل را ویرایش نکنید؛
- از تبلیغ اسکرین‌شات تکمیلی نیز تهیه کنید.
در صورت حذف‌شدن تبلیغ، ممکن است این مدارک مفید باشند:
- پیام دوستانی که استوری را دیده‌اند؛
- فایل ذخیره‌شده توسط دیگران؛
- دایرکت پاسخ به استوری؛
- اعلان‌ها؛
- بازنشر در صفحات دیگر؛
- و اقرار اینفلوئنسر به انتشار تبلیغ.
آیا اسکرین‌شات تبلیغ به‌تنهایی کافی است؟
اسکرین‌شات تبلیغ می‌تواند مدرک مهمی باشد، اما بهتر است با مدارک دیگر همراه شود.
ممکن است درباره تصویر ادعا شود:
- استوری جعلی است؛
- نام کاربری دست‌کاری شده؛
- عبارت ناقص یا بریده شده؛
- محتوا طنز بوده؛
- یا تبلیغ متعلق به زمان دیگری است.
برای تقویت دلیل بهتر است این موارد نیز حفظ شوند:
- اسکرین‌رکورد پیوسته؛
- لینک؛
- فایل ویدئویی؛
- پاسخ به استوری؛
- پیام‌های تبلیغ‌کننده؛
- رسید خرید؛
- و شهادت اشخاصی که تبلیغ را دیده‌اند.
آیا دارنده کارت بانکی همان صاحب پیج است؟
نه لزوماً.
پول ممکن است به حساب:
- مدیر پیج؛
- شریک او؛
- عضو خانواده؛
- حساب اجاره‌ای؛
- واسطه مالی؛
- تبلیغ‌کننده؛
- یا شخصی که از ماجرا بی‌اطلاع است
واریز شده باشد.
برای تعیین نقش دارنده حساب باید بررسی شود:
- چه کسی شماره کارت را در دایرکت اعلام کرده است؛
- چه کسی وجوه را برداشت کرده است؛
- مبالغ به کجا منتقل شده‌اند؛
- دارنده کارت چه ارتباطی با فروشگاه و تبلیغ‌کننده دارد؛
- و آیا از فعالیت مجرمانه اطلاع داشته است.
مالکیت حساب بانکی به‌تنهایی مدیریت پیج یا معاونت اینفلوئنسر را ثابت نمی‌کند.
اگر چند اینفلوئنسر یک پیج را تبلیغ کرده باشند چه می‌شود؟
نقش هرکدام باید جداگانه بررسی شود.
ممکن است:
- یکی بدون اطلاع تبلیغ کرده باشد؛
- دیگری با فروشنده قرارداد بلندمدت داشته باشد؛
- شخصی پس از شکایت‌ها تبلیغ را متوقف کرده باشد؛
- و فرد دیگری با علم به مشکل، تبلیغ را ادامه داده باشد.
صرف اینکه چند چهره مشهور یک پیج را معرفی کرده‌اند، مسئولیت همه آنان را یکسان نمی‌کند.
برای هر تبلیغ‌کننده باید مشخص شود:
- زمان تبلیغ؛
- محتوای تبلیغ؛
- مبلغ یا نوع منفعت؛
- میزان ارتباط با فروشنده؛
- هشدارهای دریافتی؛
- و رفتار بعدی.
اگر اینفلوئنسر بگوید ادمین تبلیغ را منتشر کرده است چه می‌شود؟
پیج‌های بزرگ ممکن است توسط چند ادمین اداره شوند.
در این وضعیت باید روشن شود:
- چه کسی سفارش تبلیغ را پذیرفته است؛
- قرارداد با چه شخصی بسته شده؛
- پول تبلیغ به چه حسابی رفته است؛
- چه کسی محتوا را تأیید کرده؛
- چه کسی استوری را منتشر کرده؛
- و صاحب پیج چه میزان اطلاع و کنترل داشته است.
صرف اینکه دکمه انتشار توسط ادمین فشرده شده، همیشه صاحب پیج را از هر مسئولیتی معاف نمی‌کند. از سوی دیگر، صرف مالکیت پیج نیز به معنای آن نیست که صاحب حساب شخصاً از تمام جزئیات مطلع بوده است.
نقش اشخاص باید با مدارک قرارداد، پیام‌ها، پرداخت‌ها و نحوه اداره صفحه تفکیک شود.
آیا تبلیغ‌کننده باید هویت سفارش‌دهنده را ثبت کند؟
در آیین‌نامه اجرایی تبلیغات خلاف واقع، سازنده آگهی مکلف شده است هویت سفارش‌دهنده حقیقی و مجوز فعالیت شخص حقوقی را هنگام پذیرش سفارش بررسی کند. مسئولیت تبلیغ خلاف واقع نیز بر عهده سفارش‌دهنده و سازنده آگهی قرار داده شده است.
اینکه هر اینفلوئنسر در هر پرونده دقیقاً «سازنده آگهی» موضوع آیین‌نامه محسوب شود، نیازمند بررسی است؛ اما از نظر عملی، ثبت اطلاعات سفارش‌دهنده اهمیت زیادی دارد.
بهتر است تبلیغ‌کننده این اطلاعات را نگه دارد:
- نام و نام خانوادگی سفارش‌دهنده؛
- شماره ملی یا شناسه شرکت؛
- شماره تماس؛
- نشانی؛
- شماره حساب پرداخت‌کننده هزینه تبلیغ؛
- قرارداد یا سفارش مکتوب؛
- مجوزهای ادعایی؛
- محتوای نهایی تأییدشده؛
- و تاریخ انتشار.
این اطلاعات هم از حقوق مخاطبان حمایت می‌کند و هم در صورت وقوع جرم، امکان دفاع تبلیغ‌کننده با حسن نیت را افزایش می‌دهد.
نمونه متن شکواییه علیه پیج فروشگاهی و تبلیغ‌کننده
ریاست محترم مرجع قضایی
با سلام
در تاریخ … حساب اینستاگرامی با نام کاربری … توسط صفحه … متعلق یا منتسب به آقای/خانم … تبلیغ شد. در محتوای تبلیغ، اعلام گردید که فروشگاه موردنظر معتبر، دارای مجوز و مورد تأیید شخص تبلیغ‌کننده است و عبارت‌های «…» به‌کار رفت.
اینجانب بر اثر مشاهده تبلیغ و اعتماد به تأیید و تضمین‌های مطرح‌شده، از طریق لینک/کد تخفیف معرفی‌شده وارد صفحه فروشگاه شده و مبلغ … ریال به حساب/کارت شماره … واریز کردم. با وجود گذشت …، کالا یا خدمت تحویل نشده و صفحه فروشگاه پاسخ‌گو نیست/حذف شده است.
پس از وقوع موضوع، در تاریخ … مراتب را به تبلیغ‌کننده اطلاع دادم؛ بااین‌حال، وی تبلیغ را ادامه داده/کامنت‌ها را حذف کرده/از ارائه مشخصات سفارش‌دهنده خودداری کرده است.
اسکرین‌رکورد کامل تبلیغ، تصاویر پروفایل‌ها، دایرکت‌ها، رسید پرداخت، کد تخفیف، پیام اطلاع‌رسانی به تبلیغ‌کننده و تبلیغات بعدی به پیوست ارائه می‌شود.
تقاضای شناسایی مدیران واقعی حساب فروشگاهی، بررسی مسیر وجوه، احراز نقش هر یک از اشخاص، بررسی علم و همکاری تبلیغ‌کننده و رسیدگی به عناوین کیفری متناسب، از جمله کلاهبرداری و حسب مورد شرکت یا معاونت در جرم را دارم.
همچنین تقاضای رسیدگی به ضرر و زیان واردشده مورد استدعاست.
توجه: این متن عمومی است و نباید بدون تطبیق با وقایع پرونده استفاده شود. در برخی پرونده‌ها ممکن است اصلاً دلیل کافی برای اتهام کیفری علیه تبلیغ‌کننده وجود نداشته باشد.
چه درخواست‌هایی در شکواییه مطرح شود؟
حسب شرایط پرونده می‌توان درخواست کرد:
- شناسایی مدیر یا مدیران پیج فروشگاهی؛
- بررسی حساب‌های بانکی مقصد؛
- بررسی انتقال‌های بعدی وجه؛
- شناسایی سفارش‌دهنده تبلیغ؛
- بررسی قرارداد و پرداخت هزینه تبلیغ؛
- بررسی پیام‌های میان اینفلوئنسر و فروشنده؛
- بررسی کدهای تخفیف و آمار فروش؛
- شناسایی قربانیان مشابه؛
- حفاظت از داده‌های در معرض حذف؛
- بررسی تبلیغات قبلی و بعدی؛
- احراز نقش ادمین‌های صفحه؛
- و ارجاع موضوع به کارشناسی در صورت نیاز.
درخواست باید متناسب و مبتنی بر سرنخ واقعی باشد. نمی‌توان صرف مشهوربودن یک اینفلوئنسر، بررسی نامحدود تمام داده‌های او را مطالبه کرد.
دفاعیات احتمالی معاونت اینفلوئنسر در کلاهبرداری اینستاگرامی
از کلاهبرداری اطلاع نداشتم!
این دفاع با توجه به زمان تبلیغ، سابقه فروشنده، پیام‌های هشدار و رفتار پس از اطلاع بررسی می‌شود.
فقط یک تبلیغ معمولی منتشر کردم!
محتوای واقعی تبلیغ باید بررسی شود. معرفی ساده با تضمین قطعی و نمایش ساختگی خرید یکسان نیست.
خودم از فروشنده کالا دریافت کردم!
تحویل کالا به تبلیغ‌کننده ثابت نمی‌کند فروشنده قصد فریب سایر خریداران را نداشته است؛ اما می‌تواند قرینه حسن نیت تبلیغ‌کننده باشد.
فروشنده مجوز ارائه کرده بود!
باید اصالت مجوز، نحوه بررسی و انطباق آن با فعالیت واقعی مشخص شود.
ادمین بدون اطلاع من تبلیغ را منتشر کرد!
ساختار اداره پیج، قرارداد ادمین، دریافت پول و تأیید محتوا بررسی می‌شود.
پس از اطلاع، تبلیغ را حذف کردم!
حذف سریع و هشدار به مخاطبان ممکن است در اثبات نبود قصد مجرمانه یا کاهش خسارت مؤثر باشد.
خریدار بر اساس تبلیغ من خرید نکرده است!
زمان خرید، لینک، کد تخفیف و مکالمات باید بررسی شوند.
عبارت تضمین، صرفاً تبلیغاتی بوده است!
معنای عرفی عبارت، نحوه ارائه و برداشت مخاطب اهمیت دارد.
مسئولیت مدنی اینفلوئنسر بدون اثبات معاونت کیفری!
ممکن است دلایل برای اثبات معاونت در جرم کافی نباشد، اما رفتار تبلیغ‌کننده از نظر مسئولیت مدنی قابل بررسی باشد.
برای مثال، اینفلوئنسر:
- بدون بررسی هیچ مدرکی، مجوز رسمی فروشنده را تأیید کرده است؛
- تجربه خرید ساختگی نمایش داده است؛
- درباره اصل‌بودن کالا تضمین دروغین داده است؛
- هشدارهای متعدد را پنهان کرده است؛
- یا پس از اطلاع از زیان، تبلیغ را ادامه داده است.
در این صورت باید بررسی شود آیا رفتار او تقصیرآمیز بوده و در ورود خسارت نقش مؤثر داشته است.
ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، ورود خسارت به مال یا حقوق دیگران در اثر عمد یا بی‌احتیاطی را موجب مسئولیت جبران خسارت می‌داند.
برای موفقیت در مطالبه خسارت، قربانی باید نشان دهد:
- تبلیغ‌کننده مرتکب رفتار نامتعارف یا خلاف واقع شده است؛
- او بر اساس همان رفتار اعتماد کرده است؛
- خسارت مشخصی وارد شده است؛
- و میان تبلیغ و خسارت رابطه مستقیم وجود دارد.
آیا همه قربانیان می‌توانند خسارت را از اینفلوئنسر مطالبه کنند؟
نه لزوماً.
ممکن است وضعیت قربانیان متفاوت باشد:
- شخصی مستقیماً از لینک اینفلوئنسر خرید کرده؛
- شخصی از قبل مشتری پیج بوده است؛
- فردی پس از حذف تبلیغ خرید کرده؛
- شخص دیگری تبلیغ را اصلاً ندیده است.
رابطه سببیت باید برای هر مدعی به‌طور جداگانه بررسی شود.
وجود چند صد شاکی علیه فروشنده، خودبه‌خود ثابت نمی‌کند اینفلوئنسر در برابر همه آنان مسئول است. ممکن است فقط گروهی از خریداران بر اثر تبلیغ مشخص او اقدام کرده باشند.
نقش وکیل جرائم رایانه‌ای در پرونده مسئولیت اینفلوئنسر در تبلیغ پیج کلاهبردار
تشخیص کلاهبرداری یا اختلاف قراردادی
نخست باید مشخص شود فروشنده مرتکب جرم شده یا صرفاً تعهد خود را نقض کرده است.
تفکیک فروشنده، تبلیغ‌کننده و ادمین
نقش هر شخص باید جداگانه و بدون اتهام‌زنی کلی بررسی شود.
بررسی علم و قصد اینفلوئنسر
پیام‌ها، قرارداد تبلیغ، زمان شکایت‌ها و تبلیغات بعدی در اثبات یا رد آگاهی اهمیت دارند.
تحلیل محتوای تبلیغ
تفاوت معرفی ساده، توصیه شخصی، تضمین، ادعای مجوز و نمایش ساختگی باید مشخص شود.
مستندسازی استوری‌های موقت
تبلیغات اینستاگرامی ممکن است در مدت کوتاهی حذف شوند و باید سریعاً حفظ گردند.
پیوند تبلیغ با پرداخت
کد تخفیف، لینک، زمان خرید و دایرکت‌ها برای اثبات رابطه سببیت بررسی می‌شوند.
ردیابی مسیر مالی
دارنده کارت، دریافت‌کننده واقعی وجه و تقسیم منافع باید تفکیک شوند.
مطالبه خسارت
مبنای مسئولیت مدنی و میزان خسارت ناشی از تبلیغ ارزیابی می‌شود.
دفاع از تبلیغ‌کننده
اگر تبلیغ با حسن نیت انجام شده، فروشنده مدارک جعلی ارائه داده یا رابطه‌ای میان تبلیغ و خرید وجود ندارد، دفاع باید بر مدارک عینی استوار باشد.
از طریق تبلیغ یک اینفلوئنسر، قربانی پیج کلاهبردار شده‌اید؟
اعتماد به یک تبلیغ، مسئولیت‌آور است — برای اینفلوئنسر هم. اثبات مسئولیت، مطالبه خسارت و انتخاب عنوان صحیح شکایت، نیازمند تحلیل دقیق محتوای تبلیغ، قرارداد و رد پای دیجیتال است.
وکیل علیرضا طباطبایی هاشمی — وکیل پایه یک دادگستری، متخصص جرائم رایانه‌ای
بررسی تخصصی پرونده و مطالبه خسارتاشتباهات خطرناک قربانیان در شکایت از اینفلوئنسر تبلیغ کننده
۱. اتهام زدن فوری به اینفلوئنسر
صرف تبلیغ برای اثبات معاونت در کلاهبرداری کافی نیست.
۲. ذخیره نکردن استوری
پس از حذف تبلیغ، اثبات عبارت‌های دقیق دشوار می‌شود.
۳. نداشتن مدرک ارتباط تبلیغ با خرید
باید نشان داده شود خرید بر اثر همان تبلیغ صورت گرفته است.
۴. حذف دایرکت با فروشنده
محتوای فریب، شماره کارت و وعده‌های فروشنده از بین می‌رود.
۵. انتشار عمومی اتهام
معرفی تبلیغ‌کننده به‌عنوان مجرم پیش از اثبات ممکن است شکایت متقابل ایجاد کند.
۶. شکایت فقط از دارنده کارت
دارنده حساب بانکی لزوماً مدیر پیج یا مرتکب اصلی نیست.
۷. یکی‌دانستن عدم تحویل کالا با کلاهبرداری
گاهی موضوع صرفاً قراردادی یا صنفی است.
۸. ارائه اسکرین‌شات بریده‌شده
باید پروفایل، تبلیغ کامل و زمینه محتوا ثبت شوند.
۹. پرداخت مجدد برای استرداد وجه
کلاهبردار ممکن است برای بازگرداندن پول، مبلغ دیگری مطالبه کند.
۱۰. اعتماد به تبلیغ‌های بعدی
ممکن است همان فروشگاه با نام کاربری جدید فعالیت خود را ادامه دهد.
۱۱. تهدید اینفلوئنسر به آبروریزی
این رفتار می‌تواند برای قربانی مسئولیت جداگانه ایجاد کند.
۱۲. تأخیر در اقدام
استوری، پیج، حساب بانکی و داده‌ها ممکن است سریع تغییر کنند.
اشتباهات رایج اینفلوئنسرها مقابل اتهام معاونت در کلاهبرداری
۱. تبلیغ بدون احراز هویت سفارش‌دهنده
در صورت وقوع جرم، حتی مشخصات واقعی فروشنده در دسترس نیست.
۲. اعتماد به تصویر مجوز
اصالت و ارتباط مجوز با فعالیت واقعی بررسی نمی‌شود.
۳. استفاده از عبارت «صددرصد تضمینی»
ادعایی قطعی و غیرقابل اثبات به مخاطب ارائه می‌شود.
۴. معرفی تبلیغ به‌عنوان تجربه شخصی
در حالی که کالا رایگان یا محتوا کاملاً سفارشی بوده است.
۵. حذف کامنت‌های هشداردهنده
این رفتار می‌تواند علم تبلیغ‌کننده به مشکل را تقویت کند.
۶. ادامه تبلیغ پس از شکایت‌های متعدد
ادعای بی‌اطلاعی در تبلیغات بعدی دشوارتر می‌شود.
۷. نداشتن قرارداد تبلیغاتی
هویت سفارش‌دهنده، محتوای تعهد و مبلغ پرداختی روشن نیست.
۸. دریافت پول از کارت اشخاص ناشناس
ارتباط مالی تبلیغ‌کننده با شبکه فروش مبهم می‌شود.
۹. تضمین مجوز و کیفیت بدون بررسی
تبلیغ‌کننده مسئولیت بیشتری در اعتماد مخاطب ایجاد می‌کند.
۱۰. پاک کردن پیام‌ها و قراردادها
ممکن است مدارک دفاعی خود تبلیغ‌کننده نیز از بین بروند.
چک‌لیست قربانی پس از کلاهبرداری از طریق تبلیغ اینفلوئنسر
- پروفایل اینفلوئنسر را ثبت کنید؛
- ویدئوی کامل تبلیغ را ذخیره نمایید؛
- عبارت‌های تضمینی را جداگانه یادداشت کنید؛
- صفحه فروشگاه و نام کاربری آن را ثبت کنید؛
- لینک و کد تخفیف را نگه دارید؛
- کل دایرکت با فروشنده را حفظ نمایید؛
- رسید پرداخت و شماره پیگیری را ذخیره کنید؛
- از پیام‌های عدم پاسخ‌گویی مستند تهیه کنید؛
- موضوع را به‌صورت محترمانه به تبلیغ‌کننده اطلاع دهید؛
- پاسخ، مشاهده پیام یا مسدودشدن را ثبت کنید؛
- تبلیغات بعدی همان پیج را مستند نمایید؛
- مشخصات سایر قربانیان را بدون انتشار عمومی اطلاعات خصوصی نگه دارید؛
- از تهدید یا توهین متقابل خودداری کنید؛
- و وقایع را در یک جدول زمانی مرتب نمایید.
چک‌لیست برای اینفلوئنسر پیش از پذیرش تبلیغ
- هویت سفارش‌دهنده را احراز کنید؛
- نشانی و شماره تماس واقعی دریافت نمایید؛
- مجوزهای لازم را از مرجع صادرکننده بررسی کنید؛
- سابقه فعالیت پیج را ارزیابی نمایید؛
- قرارداد کتبی تنظیم کنید؛
- شماره حساب پرداخت‌کننده هزینه تبلیغ را ثبت کنید؛
- از ادعاهای قطعی و تضمین‌های غیرقابل اثبات خودداری کنید؛
- مشخص کنید محتوا تبلیغاتی است؛
- درباره کالاهای حساس بررسی بیشتری انجام دهید؛
- متن نهایی تبلیغ را نگه دارید؛
- پیام‌ها و قراردادها را حذف نکنید؛
- سازوکار رسیدگی به شکایت مخاطبان داشته باشید؛
- پس از هشدار معتبر، تبلیغ را موقتاً متوقف کنید؛
- و هیچ‌گاه کلاهبرداری یا اصالت فروشنده را بدون دلیل قطعی تضمین نکنید.
نمونه عملی اول: تبلیغ بدون اطلاع از کلاهبرداری
اینفلوئنسری یک بار فروشگاه پوشاکی را تبلیغ می‌کند. فروشگاه مدارک ظاهراً معتبر ارائه کرده و پیش از آن نیز فعالیت عادی داشته است. چند هفته بعد مدیر پیج تعداد زیادی سفارش می‌گیرد و ناپدید می‌شود.
در این وضعیت، صرف تبلیغ سابق برای اثبات معاونت اینفلوئنسر کافی نیست. باید نشان داده شود او از طرح مجرمانه اطلاع داشته یا در آن همکاری کرده است.
حذف سریع تبلیغ، هشدار به مخاطبان و ارائه اطلاعات سفارش‌دهنده می‌تواند در اثبات حسن نیت او مؤثر باشد.
نمونه عملی دوم: تضمین دروغین و دریافت درصد فروش
یک بلاگر اعلام می‌کند:
«من صاحب فروشگاه را از نزدیک می‌شناسم و صددرصد تضمین می‌کنم. فقط با کد من خرید کنید.»
او به‌ازای هر خرید درصد دریافت می‌کند و با وجود دریافت پیام‌های متعدد قربانیان، تبلیغ را ادامه می‌دهد.
در این وضعیت باید بررسی شود:
- ادعای شناخت واقعی بوده است یا نه؛
- فروشگاه از ابتدا ساختگی بوده است؛
- بلاگر چه زمانی از شکایت‌ها مطلع شده؛
- چه میزان از فروش سهم گرفته؛
- و تبلیغات بعدی چه نقشی در جذب قربانیان داشته است.
این مجموعه قرائن می‌تواند زمینه بررسی مسئولیت کیفری و مدنی گسترده‌تری را فراهم کند.
نمونه عملی سوم: فروش مکمل فاقد مجوز
اینفلوئنسری محصول لاغری را با عبارت «کاملاً طبیعی، بدون عارضه و دارای مجوز قطعی» تبلیغ می‌کند. محصول فاقد مجوز است و مصرف‌کنندگان دچار آسیب می‌شوند.
در این پرونده علاوه بر قواعد عمومی تبلیغات، مقررات خاص تبلیغات محصولات و خدمات سلامت نیز قابل بررسی است.
مدارک پزشکی، تصویر محصول، تبلیغ کامل و اسناد خرید باید حفظ شوند.
نمونه عملی چهارم: تبلیغ سرمایه‌گذاری جعلی
پیجی وعده سود ماهانه قطعی می‌دهد. اینفلوئنسر با دریافت درصد از سرمایه‌های جذب‌شده، مخاطبان را به واریز فوری پول ترغیب می‌کند و در لایوهای فروشنده نیز حضور دارد.
در این وضعیت، نقش او ممکن است از انتشار یک آگهی ساده فراتر رفته باشد.
باید بررسی شود:
- در طراحی وعده‌ها نقش داشته است؛
- از محل پول سرمایه‌گذاران سهم دریافت کرده است؛
- از نبود فعالیت واقعی اطلاع داشته است؛
- و با مدیران پیج هماهنگ بوده است یا خیر.
نمونه عملی پنجم: جعل تبلیغ اینفلوئنسر
یک پیج کلاهبردار، ویدئوی قدیمی یا تصویر یک اینفلوئنسر را بدون اجازه ویرایش می‌کند و وانمود می‌سازد که او فروشگاه را تأیید کرده است.
در این حالت، اینفلوئنسر ممکن است خود قربانی جعل هویت و تحریف محتوا باشد.
قربانیان نباید صرف مشاهده چهره او در تبلیغ، نتیجه بگیرند که وی واقعاً سفارش تبلیغ را پذیرفته است. اصالت محتوا، صفحه منتشرکننده و اظهارات رسمی شخص باید بررسی شوند.
سؤالات متداول درباره مسئولیت اینفلوئنسر در تبلیغ پیج کلاهبردار
آیا می‌توان از اینفلوئنسری که پیج کلاهبردار را تبلیغ کرده شکایت کرد؟
بله، اما صرف تبلیغ برای محکومیت کیفری کافی نیست. باید نقش، علم، قصد و میزان همکاری او با مرتکب اصلی اثبات شود.
آیا تبلیغ‌کننده معاون کلاهبرداری محسوب می‌شود؟
در صورتی که عالماً و عامداً وقوع کلاهبرداری را تسهیل کرده و با مرتکب وحدت قصد داشته باشد، امکان بررسی معاونت وجود دارد.
دریافت پول تبلیغ، مجرم‌بودن اینفلوئنسر را ثابت می‌کند؟
خیر. دستمزد معمول تبلیغ به‌تنهایی دلیل معاونت نیست. نوع قرارداد، سهم از فروش و آگاهی او اهمیت دارد.
اگر اینفلوئنسر فروشگاه را تضمین کرده باشد چه می‌شود؟
تضمین صریح می‌تواند در اعتماد مخاطب، مسئولیت مدنی و بررسی علم تبلیغ‌کننده مؤثر باشد؛ اما معنای دقیق آن باید بر اساس متن و شرایط بررسی شود.
آیا جمله «مسئولیت خرید با خودتان است» مانع شکایت می‌شود؟
نه لزوماً. سلب مسئولیت کلی، مسئولیت ناشی از جرم، تبلیغ دروغ یا تقصیر اثبات‌شده را خودکار از بین نمی‌برد.
آیا اینفلوئنسر موظف است پول خریدار را برگرداند؟
صرف تبلیغ، او را خودکار فروشنده و مسئول استرداد وجه نمی‌کند. مسئولیت او به تعهد، تقصیر، مشارکت یا معاونت احتمالی بستگی دارد.
آیا تبلیغ خلاف واقع جرم است؟
قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان تبلیغ خلاف واقع و اطلاعات نادرست فریب‌دهنده را ممنوع کرده و قانون تجارت الکترونیکی نیز برای برخی تخلفات تبلیغاتی ضمانت اجرا پیش‌بینی کرده است.
آیا تبلیغ کالای فاقد مجوز ممنوع است؟
تبلیغ کالا یا خدماتی که عرضه آن‌ها به مجوز قانونی نیاز دارد و فاقد مجوزند، از مصادیق تبلیغ خلاف واقع شناخته شده است.
اگر تبلیغ در استوری حذف شود، می‌توان شکایت کرد؟
بله، در صورتی که اسکرین‌رکورد، پاسخ به استوری، شاهد، فایل ذخیره‌شده یا سایر قرائن وجود داشته باشند.
آیا کد تخفیف اینفلوئنسر مدرک محسوب می‌شود؟
می‌تواند نشان دهد خرید از مسیر تبلیغ انجام شده یا تبلیغ‌کننده از فروش سهم داشته است؛ اما به‌تنهایی قصد مجرمانه را ثابت نمی‌کند.
اگر اینفلوئنسر پس از اطلاع تبلیغ را ادامه دهد چه می‌شود؟
ادامه تبلیغ پس از دریافت هشدارهای معتبر می‌تواند در اثبات آگاهی، عمد یا بی‌مبالاتی او مؤثر باشد.
آیا می‌توان خسارت را از تبلیغ‌کننده مطالبه کرد؟
در صورت اثبات تقصیر، ورود ضرر و رابطه سببیت، مطالبه خسارت مدنی ممکن است مطرح شود.
نتیجه‌گیری و جمع‌بندی
تبلیغ پیج‌های فروشگاهی در اینستاگرام می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در اعتماد و تصمیم اقتصادی مخاطبان داشته باشد؛ اما هر تبلیغ ناموفقی به معنای ارتکاب جرم از سوی اینفلوئنسر نیست.
برای مسئولیت کیفری تبلیغ‌کننده باید بررسی شود:
- آیا جرم اصلی رخ داده است؛
- آیا تبلیغ‌کننده از طرح مجرمانه اطلاع داشته است؛
- آیا عالماً و عامداً وقوع جرم را تسهیل کرده است؛
- آیا با مرتکبان وحدت قصد داشته است؛
- و آیا رفتار او پیش از جرم یا هم‌زمان با آن انجام شده است.
ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی، تسهیل عمدی و آگاهانه جرم با وجود وحدت قصد را از مصادیق معاونت می‌داند. صرف انتشار آگهی یا دریافت دستمزد تبلیغ، بدون اثبات این عناصر، برای محکومیت کیفری کافی نیست.
بااین‌حال، تبلیغ‌کننده ممکن است از جهت دیگری مسئول شناخته شود؛ به‌ویژه اگر:
- مطالب خلاف واقع منتشر کرده باشد؛
- مجوز یا کیفیت کالا را بدون دلیل تأیید کرده باشد؛
- تجربه خرید ساختگی نمایش داده باشد؛
- فروشنده را شخصاً تضمین کرده باشد؛
- شکایت‌های معتبر را پنهان کرده باشد؛
- یا پس از اطلاع از کلاهبرداری به تبلیغ ادامه داده باشد.
قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان و قانون تجارت الکترونیکی، تبلیغات فریبنده، اطلاعات نادرست و ادعاهایی را که موجب اشتباه مخاطب شوند ممنوع کرده‌اند.
همچنین بر اساس قانون مسئولیت مدنی، اگر رفتار عمدی یا بی‌احتیاطی تبلیغ‌کننده موجب ورود خسارت شود و رابطه سببیت اثبات گردد، امکان مطالبه خسارت وجود خواهد داشت.
چند اصل مهم در این پرونده‌ها عبارت‌اند از:
صرف تبلیغ یک پیج، به‌تنهایی اثبات‌کننده معاونت در کلاهبرداری نیست.
تضمین شخصی، ادعای مجوز و نمایش تجربه ساختگی می‌تواند مسئولیت تبلیغ‌کننده را افزایش دهد.
دریافت حق تبلیغ با شریک‌بودن در عواید کلاهبرداری یکسان نیست.
ادامه تبلیغ پس از اطلاع از شکایت‌های معتبر می‌تواند قرینه مهمی علیه تبلیغ‌کننده باشد.
رابطه میان تبلیغ و پرداخت قربانی باید با مدارکی مانند لینک، کد تخفیف و زمان خرید اثبات شود.
مسئولیت کیفری، مدنی و تبلیغاتی سه موضوع متفاوت‌اند و باید جداگانه بررسی شوند.
وکیل جرائم رایانه‌ای می‌تواند میان اختلاف قراردادی، تبلیغ خلاف واقع، معاونت در کلاهبرداری و مسئولیت مدنی تفکیک کند، نقش هر یک از مدیران پیج، ادمین‌ها، دارندگان حساب بانکی و تبلیغ‌کنندگان را مشخص سازد و از طرح اتهام کلی و بدون دلیل علیه اشخاص جلوگیری کند.
